Zaza'lar



Zaza'lar
Yrd. Doç. Dr. Melek ALPAR

      “Zaza” isminin nereden geldiği hakkında çeşitli söylemler bulunmaktadır. Bir söyleme göre, Oğuzhan’ın torunlarından birisinin ismi “Za” olarak kayıtlıdır. Bazı kavimlerde anlamı kuvvetlendirmek için tek heceli isim tekrar edildiği bilinmekte olup, Hitit isminin Hi-Hit söyleminden oluşması gibi Za’ya ait boy anlamında Zaza denildiği tahmin edilmektedir (Türkdoğan 2008:193). Çinliler Göktürkleri “Su”ların torunları olarak bilirler. İranlılar ise “Su”lara Saka derler. Türkdoğan, Zazaların Proto Türklerinin Su kavmine mensup olduklarını ileri sürer. Bingölde Suvaran isimli iki köy bulunmaktadır. Birçok başka araştırmacı da, Zazaların Orta Asya’dan gelmiş Türk kökenli bir topluluk olduğu üzerinde görüş birliğine varır (Rışvanoğlu 1994: 195- 213). Gerçekten de Zazaların inançlarında eski Türk kavimlerinin ve Orta Asya Türklerinin adet ve inançlarına ait birçok benzerlik bulunur (Akbulut 1995: 84-174 ve Özdemir, 2010: 215232). Oğuz teşkilatlanmasında “Üçok-Bozok” ayrımında, önce 2’li, daha sonra da bunlara bağlı 12’şerli 24 aşiretten oluşan bir yapı vardır. Bu teşkilat yapısı gibi, Zaza teşkilatı da 2’li ve 24’lü bir özellik taşımaktadır (Rişvanoğlu 1978: 95,123,137-152). Bunun yanında erkek çocuk anlamına gelen “uşak” terimi, Türklerde mevcut sosyal yapılanmanın bir görünümüdür ve öz akrabalardan bir veya iki nesil uzak olan akrabalar için kullanılmaktadır. Mesela öz-babanın kardeşinin oğluna “emmioğlu” denilirken, dedenin erkek kardeşinin oğluna çoğunlukla emmi uşağı denilmektedir. Aşiretsel yapıda da ana aşiretten ayrılan amca çocukları için uşak deyimi kullanılmaktadır.


Tarihte Zaza'lar


      Diğer taraftan, birçok yazar ve dil bilimci Zazaca’nın Türkçenin bir lehçesi olduğunu varsaymakta ve Zaza'ların Horasan'dan gelen bir Türk boyu olduğunu iddia etmektedir. Bu görüş sahiplerine göre; gerek töre, gerek gelenek ve görenek bakımından, hiçbir yönden Zaza'lar Türklerden farklı değillerdir. Zaza ve Kurmanc dillerinin Şimdiki durumunu araştırırken, bu dillerin kökünden Türkçe oldukları ve bazen bir kelimenin ilk hecesinin Türkçe ve son hecesinin Acemce veya Arapça olduğu görülür. Mesela: Türkçede yiğit, Kumancca’da ağit, Zazacada igit olmaktadır.
Türkçede eski bir hastalığın adı Kurudert, Kurmancca’da kurredert, Zazacada kurrederttir (Fırat 1983: 15). Zazaca ve Kurmancca’da sık sık konuşulan kuru-iftira, gülü-çimen, sorgu-sual gibi kelimeler Türkçe kelimelerle bağlanan Arabî ve Farisi hecelerdir. Eski Türkçede sonu “r, t, p, k” gibi sert ve “na” gibi yükseğe kaldırılmış harflerle biten “çor, kor, Şor, tor, bor, çir, çeper, çığır, aygır, zincir, çadır, bakır, nahır, ahır ve sepet, şerbet, merek, tezek, kepek, petek, kelek, gerek, ördek, emek, inan, derman, duman, yaman, tufan, aslan, ceylan, can” gibi kelimeler hem Kurmancca’da hem de Zazaca’da değişmemiştir. Bu lehçelerdeki Türkçe kelime örnekleri artırılabilir. Diğer taraftan bu dillerde ev ve aile eşyası, çift koşumu, hayvanların ve eski hastalık ve ilaçların, ayrıca otların yüzde doksan adları Türkçedir. Yine Bingöl’de örf ve adet bakımından eski Türk kavimleri ile birçok benzerlikler görünür. Örneğin: Orta Asya’da çocuğuna kızan bir anne, “Tanrı seni geri alsın” manasında “Umay seni alsın” der, bölgedeki kadınlar da aynı durumda “Uma tu bigu” sözünü kullanır (Akbulut 1995: 82-174).

      Çuvaşça Karadeniz’in kuzeydoğusunda, bugünkü Çuvaşistan sınırları içinde konuşulan bir Türk lehçesidir. Yakut Türkçesi gibi zaman içinde ana Türkçeden ayrılarak ayrı bir dil olmuştur
(Türkdoğan 1995: 43). Çuvaş dili üzerine yapılan araştırmalar bu dilin “Altay Dilleri” ya da “Türk Moğol Dilleri” arasında yer alan bağımsız bir dil olmadığını, fonetik, gramer ve sözlük bakımlarından birçok ayrılma göstermekle birlikte; diğer Türk Şivelerinde kaybolan birçok eski özellikleri koruyan tam manası ile bir Türk şivesi olduğunu ortaya çıkarmaktadır (Arat 1953: 107). Volga bölgesinde 1.3 milyon kadar bir nüfus tarafından konuşulan Çuvaşça, 1875’ten bu yana yazılı bir dildir (Benzing ve Menges 1978: 3). Zazacanın ihtiva ettiği Altay dil varlığı en çok Türkçe ve Çuvaş diline yakın olup, Türkçenin diğer lehçe ve şivelerine uzaktır. Zazaca diğer lehçe ve şivelerden çok daha erken ayrılmıştır. Zazaca’nın Türkçenin Çuvaş lehçesinden ayrılmış bir dalı olduğu kabul edilmektedir. Zazaca daha sonraki dönemlerde kuvvetli bir Farsça etkisine maruz kalmıştır. Zazaca’da olan Farsça kelimelerin çoğu Türkçe kelimeler ile karışıktır (Fırat 2007: 1-20).

Hepsi : Makaleyi İndir

Foto : http://www.kesfetmekicinbak.com/tarihin-izinde-zazalar/3947n.aspx#
Zaza'lar Reviewed by Türk Asya on Pazar, Aralık 07, 2014 Rating: 5

Hiç yorum yok:

Türk Asya - Asian Turkish, Тюрки России © 2014|Bazı Hakları Saklıdır.
>5846 Numaralı Kanun Gereği Gizlilik ve Kullanım Şartlarını Okuyunuz.|Künye

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Blogger tarafından desteklenmektedir.