Kelimeler Arasında

Tarihi Türk Şehri Beşbalık Kalıntıları

Kelimeler Arasında

Prof.Dr. OSMAN NEDİM TUNA

Şehir kelimesi,
Farsça şehr kelimesinden gelmektedir. Türkçede, kelime sonunda — hr konson gurubu bulunamayacağından, bir destek vokal alarak iki heceli olmuştur. Türk diline ne zaman girdiğini bilmiyoruz. Fakat, daha XIII. yüzyılda şâr şekliyle kullanıldığına göre, en azından 800 yıllık bir geçmişe sahip olması gerekir. Şehir, şahar, şâr, şeher, şer şekilleriyle, yeryüzündeki yuvarlak hesap 75 milyon Türk'ün üçte ikisince bilinir ve kullanılır.

Yanlış bir görüşle diriltilmek istenilen kent kelimesine gelince:

Bu kelime, artık ölmüş bulunan Tohar - Sakaca’daki kanthâ kelimesiyle, yine aynı şekilde, şimdi ortadan kalkmış, eski bir doğu İran lehçesi olan Sogdca’daki kndh kelimesinden gelmektedir.
Türk diline Eski Türkçe devresinin ortalarında giren kent, belgelerde kend, kent, ken, ked, kath yazılışlariyle geçer. XI. Yüzyılda, hemen bütün lehçelere yayılmış, yalnız Uygurlarda, büyük ölçüde aşağıda göreceğimiz balık kullanıla gelmişti. Anadolu’da, henüz bir ortak yazı dili kurulamadığı çağlarda, birçok belgede, hattâ XIX. yüzyıl başlarına kadar, kend ve kent şekilleri görülebiliyor. Bugün, kent, yalnız köy(lü) - kent(li) (bazı ağızlarda köy(lü) - kert{!i), köy(lü) - ket(!i) ikizlemesinde, bir iki atasözünde, bir de Senirkent gibi yer adlarında bulunmaktadır. Aynı şekilde, özellikle batı Türkistan’daki birtakım yer adları, kent kelimesini donmuş olarak saklıyor : Taşkent, Yarkent, Çimken*, Semerkant... Artık, Türkistan’dan batıya doğru, Türklerin yerleşmiş olduğu bütün alanlarda şehir, kent'in yerini almıştır.

Türk dilinde «şehir, kale, saray, karargâh» anlamında kullanılan bir kelime vardı: 

balık (bazı belgelerde baluk), balıg. Bu kelimeyi, eski Türk şehir adlarından 
Biş - balık «Beş şehir, 
bazı belgelerdeki Pancikath», Yangı - balık «Yeni şehir» 
İli - balık «ili şehri»,
Ordu - balık «Baş şehir, 
hakanın oturduğu şehir» Kuz - balık «

Oğuz şehri; belli bir coğrafî mevkiin kuzeyindeki, ya da ardındaki şehir», 
Or- kun - balık(?) «Orhun şehri», 
Khan - balık «Pekin, 
Hanın oturduğu şehir», Çan - balık «Can şehri (?)», 
Şantung - balık «İpeklileriyle meşhur Şandung şehri»... ’ta görüyoruz. 

Balık, balıg kelimesinin aslı «çamur, balçık» anlamındaki baik, balık yansımalarıdır (onomathope). Akraba dillerden Moğolca’daki balgasun «şehir» kelimesi de aynı kökten gelmektedir. Eskiden, «şehir, karargâh» karşılığında kullanılmış ikinci bir kelimemiz daha vardı ki (toy), bunun asıl anlamının, yine «çamur, balçık» olması, balık- balçık ilgisini tanıklar. Bu ilginin dayanağı, büyük yollara bağlanan şehirlerin ovalara kurulması dolayısiyle, evler için, yapı gereci olarak yalnız, çevredeki çamurdan faydalanılabilmesidir.

Türk dilinde, balçık'la aynı kökten olan şu kelimeler bulunmaktadır :

Balık, baik (Çağatay, Tarançi), 
palçak (Sagay), 
palgaş (Lebed, Şor), 
palkaş (Altay, Teleüt); 
Moğolca’daki balçik, Türk dilinden alınmıştır. Bundan başka, baik, balık'a bağlanabilecek: 
baigaî (Moğol), 
falga (Mançu), 
falan (Mançu, Tunguz) kelimeleri ve bunlarla karşılaştırılabilecek, ayrı dil ailelerine ait balıksa «çamur»

Tamamı : Makaleye Ulaş

Ayrıca :
Sümer Türk Dillerinin Tarihi İlgisi : Makaleyi İndir


İstanbul Kelimesinin Kökeni Buradan Bak

Pekin'in Eski İsimlerinden Hanbalık Makale İçin Bloga Git

Resim : Tarihi Türk Şehri Beşbalık Kalıntıları Buradan Ulaş
Kelimeler Arasında Reviewed by Türk Asya on Salı, Aralık 02, 2014 Rating: 5

Hiç yorum yok:

Türk Asya - Asian Turkish, Тюрки России © 2014|Bazı Hakları Saklıdır.
>5846 Numaralı Kanun Gereği Gizlilik ve Kullanım Şartlarını Okuyunuz.|Künye

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Blogger tarafından desteklenmektedir.