Yüknekli Edip Ahmet - Atabetü’l-Hakayık

YÜKNEKLİ EDİP AHMET - ATABETÜ’L-HAKAYIK

Yüknekli Edip Ahmet’in Atabetü’l-Hakayık (XIl. yüzyıl) adlı eserleri, Arap ve Fars Edebiyatının yoğun etkisi altında verilen ilk ürünlerdendir.

Atebetü’l-Hakaayık, hakikatlerin eşiği manasında bir addır. Bu eserin Dad Sipehsalar (Mehmed) Beğ denilen bir Türk beğine sunulduğu, kitabın  başındaki üçüncü manzumeden öğreniliyor. Eserin, çok güzel bir Uygur yazısıyle yazılmış en iyi nüshasını baş tarafında [1] bir  medhiye manzumesinin, Arap harfleriyle yazılı başlığında, Arapça olarak, “Türk ve Acem hükümdarı, milletlerin efendisi, ulu Emîr Muhammed Dad İspehsalar Beğ’in medhi hakkında” cümlesi vardır.

Bir kere Atebetü’l-Hakaayık’da esas metnin baştan sonar Türk dörtlükleriyle söylenmiş olması, Edib Ahmed’de milli şiir zevkinin devamını gösterir. Kutadgu Bilig’in 173 yerinde rastlanan bu dörtlükler, Atebetü’l-Hakaayık’da eserin asıl şekli olmuştur. Bunlar ve bunları takip edecek daha başka eserler açıkça göstermiştir ki İslâmlıktan önce Türk edebîyâtında şekil bakımından klâsik çehre almış ve an’aneleşmiş bir milli söyleyiş zevki vardır. Bu zevk, İslâmlıktan sonra, ortak İslâmi edebîyâtın çok kuvvetli ve Hakîm tesirlerine rağmen, kolay kolay sönmemiş ve devam etmiştir. [2]

Böyle bir hadiseyi, Türk edebîyâtında milli zevkin yabancı tesirlere mukavemeti manasında karşılamak doğrudur. Bunun yanında Atebetü’l-Hakaayık’da görülen yarım kafiyelerle redifli kafiyelerde de eski Türk şiirindeki kafiye zevkinin bir devamı vardır. Atebetü’l-Hakaayık da Kutadgu Bilig gibi Ortaasya Türkçe’siyle, bu Türkçe’nin Doğu, yani Kaşgar – Hâkaaniyyet lehçesi’yle yazılmıştır. Fakat bu ikinci eserde mısra başına düşen Arapça, Farsça kelime sayısı Kutadgu Bilig’dekinden fazladır. Bu nisbet, o devir ve o yerler Türkçe’sinin gün geçtikçe daha çok Arap ve Fars dilleri tesirinde kaldığını gösterir. Bu hadisenin daha açık delili, bu ilk iki eserin adlarındadır; İlk eser, Kutadgu Bilig’in adı Türkçe olduğu halde, ikinci eserin Atebetü’l-Hakaayık adlı tamamiyle Arapça bir terkiptir.

Xll. Yüzyılda Tasavvufi Türk edebiyatının ilk temsilcisi olarak görülen Ahmet Yesevi’nin “Hikmet”leri daha çok 12’li hece vezniyle yazılmış olup Ktuadgu Bilig ve Atabetü’l-Hakayık’ın devamı niteliğindedir. [3]

Anadolu yu kısa bir zaman Türkleştirerek, bu geniş ülkede bir Anayurt kurmayı başaran Selçuklular, Fars kültürünün o derece etkisi altında kalmışlardır ki, kendilerini İran hükümdarlarına benzeterek Keykubad, Keyhusrev, Keykavus gibi adlar takınmayı bir şeref saymışlardır. Şeh-nameler, tarihler, vakayi-nameler, vakfiyeler, hep Farsça kaleme alınmıştır.

Bu devirlerde Arap ve Fars dillerinin hakim duruma geçerek böyle resmi bir nitelik kazanmalarında elbette daha başka etkenler de söz konusudur. Bunda bir dereceye kadar, İran’daki Fars unsurlarının ve Farsça’nın hakimiyetine karşı Oğuzların daha önceden Oğuzca’ya dayalı bağımsız bir yazı diline sahip olamayışlarının da önemli rolü vardır. [4]

Moğol yayılması sonunda Oğuz ve Türkmen boylarının Anadolu’ya göç etmesi, eski gelenek ve göreneklerin güçlenmesine, Türk dilinin de yeni bir canlılıkla halk arasında yayılmasına yol açmıştır. Böylece, XIII. yüzyılda Türk dilinin yazı dili olarak Anadolu’da gelişmeye buna paralel olarak Türk edebiyatının önemli eserler vermeğe başladığının görüyoruz. Bu eserler de Fars edebiyatının etkisi altında kaleme alınmış olmakla birlikte, dil bakımından çok sadedir.

Osmanlı saraylarında Farsça şiirler yazanların makbul tutulduğu, günlerde Azabeycan ve Türkistan da Farsça etkisini sürdürmekteydi. 

                                                                            Taner Ünal Ocak 2002




[1] Semerkand nüshası, Ayasofya Kütüphânesi, No: 4012
[2] Nihad Sami Banarlı, Resimli Türk Edebîyâtı Târîhi I, Yüksek Zümre Edebîyâtının İlk Yazarları ve İlk Eserleri, S. 243.
[3] Faruk K. Timurtaş. Tarih içinde Türk Edebiyatı. Boğaziçi yay. s.192) Tarih içinde Türk Edebiyatı s.192.
[4] Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Atatürkçü Düşüncede Türk Dilinin Yeri, At. Ar. Merkezi 1995, S. 218-219.
Yüknekli Edip Ahmet - Atabetü’l-Hakayık Reviewed by Türk Asya on Pazartesi, Haziran 23, 2014 Rating: 5

Hiç yorum yok:

Türk Asya - Asian Turkish, Тюрки России © 2014|Bazı Hakları Saklıdır.
>5846 Numaralı Kanun Gereği Gizlilik ve Kullanım Şartlarını Okuyunuz.|Künye

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Blogger tarafından desteklenmektedir.