Gobustan Azerbaycan

BAZI DAMGA VE İŞAETLERİN ETİMOLOJİK İZAHI ( *)



Dünyada sırrı öğrenilemeyen yerlerden biri de Gobustan dağları ve özellikle buradaki kayaların üzerine çizilmiş zengin işaretler ve damgalar silsilesidir.

Gobustan gibi hala esrarı çözülemeyen Pashi adası işaretleri üzerinde çalışan A. Metro, bu işaretlerin anlamlarının hiçbir zaman çözülemeyeceğini söylemektedir. (1) P. Russel, ve S. Englert ise, hiç olmazsa bir işaretin bile anlamının çözülmesini büyük bir başarı olarak nitelendirmektedir (2). Neverman da bu sahada herhangi bir girişimin mutlak surette başarılı olamayacağını kesin olarak ifade etmektedir. (3)


On yılı aşkın bir zamandan beri yaptığımız çalışmalar Gobustan, Kemi kaya, Kelbecer kayaları, ayrıca Azerbaycan'ın halı ve kilim sanatı, medeni eşyaları ve mimari eserlerindeki binlerce yıllık yazı, damga ve işaretlerin, söz, kavram ve ideogram olarak okunması doğrultusunda inancımızı artırmış ve siyasi görüşler hakkında çok önemli bilgileri açığa çıkaracaktır.Unutulmuş etnonimlerden biri olarak, Azarbaycan halkının ilk çekirdeğini oluşturduğu zannedilen As'lar veya Az'ların ismini zikredebiliriz. Bu halk hakkında verilen bilgiler çok çeşitli ve karışıktır.

V. Tomsen, Asları, " menşei belli olmayan halk ", W. Barthold "gayrı Türk"  (4) L.N. Gumilyev ise "esrarengiz halk" olarak tarif emişlerdir.  Fakat As (Az) etnonimi asırlarca sadece Kafkasya'da değil, dünyanın bazı ülkelerinde iyi tanınmış hatta, Altaylardan Urallara kadar arazide de çok meşhur olmuştur (5, 6) .

Orhun - Yenisey Abidelerinde (V-IX. asırlar) ak er as, Şek. 4 no : 3/ as bara tarkan, /Şek. 4 no : 2/ Onk. Abidesi, az budun / Şek. 4 no : 1/ v.s. "as" etnoniminin  düz bir şizgi /Şek. 1 no: 1/ "az damgası" /Şek. 1 no : 2 / ile ifade edildiğine şahit olmaktayız. (7).

Sosyal ilimlerce bilinmediğinden, orta asır Arap kaynaklarında (Kur'anda ve İbn-i Havkal'da
X. asır er-rass ve  ehl-i erras ifadelerinin "rass" olarak okunması As halkını bir kez daha unutturmuştur. (8) Yenisey Abidelerinde "ak er as" (ak yerlerin ası) olduğu gibi "kara aslar" da olmuştur. T.İ. Sultanov, konunun içeriğini bilmediğinden " Töhfet et-tevarih-i hani" adlı eserdeki ifadesini "kuralas" diye okumuş ve yapay olarak yeni bir topluluk ismi gibi kabul etmiştir (9). Halbuki bunun "kara el-as" (kara as) diye okunması gerekirdi.





Asların kökenleri hakkında kuvvetli tarihi bilgilere de rastlamaktayız. Kültigin Abidesinde : "Az budun yagı boltı, az budunıg altım, az budun yok boltı, az budunıg yokattımız (Az halkını mahvettik)" gibi cümlelere rastlamaktayız (10). Aynı fikir Kur'anda da görülmektedir : "Biz Ad, samud, as topluluğunu ve bir çok başka kavimleri de mahvettik" (11).

İbn-i Havkal serat şehri ahalisini (Erdebil yakınlarında) "ehl-i er as" diye adlandırır ve onların tamamen mehvedildiklerinin canlı şahidi olduğunu onaylamaktadır (12).

Ebu Reyhan el-Biruni (973-1048) Harezm ve Cürcan'da yaşayann Alanlar ile asların karışık Harezm-Peçenek lehçesinde konuştuklarını belirtmiştir (13) Büyük ve Küçük Ağrı Dağlarının kenarında -Aras Nehri etrafında- yaşayan asların güzel konuştukları ve sevildiklerine dair yazılı bilgiler de vardır (14)

"As Vatanı", "Asların Yurdu" gibi anlayışlar "as eb", "as tam", "as kap" birleşmelerinde de ifade olunmuştur.

Abhazlarda şimdiye kadar " As Torpag" anlamında " Aaa Hıku" yer adı kullanılmaktadır (15). Muhtelif ülkelerde " as" toponomisi gibi, "as" etnonimi de belirli yer tutmaktadır.

Asnı Dağı, Asnı Köyü (16), Asnı tayfası (17), (İliç şehrinde Sederek Köyü) Asnı çayı (İliç şehri Karabağlar köyü), Tobas (Tovuz), Dağ Tumaslı, Çay Tumaslı (Cebrayıl şehrinde köy adları), Tumaslı Köyü (İliç şehri) Ashanakeran (Astara), Taug as (Tau Dağ, as-as ak, Ak asların Dağı), Tobasların (dib as ) başka adı. Tağaser (As yerlerin Dağı) (Hardud şehrinde köy adı).

As ve Astarkan// Astarkan / Tarkan-devlet unvanı / ; -(Asrahan) - Heşterhan Ejdekan (İliç şehri Saderek köyünde Dağ); Astarak (Tarak, Darag-arazi, yer); Asatara şehri (Azb.), Aştarak (Kafkasyada eski bir şehir adı ) As: As şehr, (Perm vilayeti), Balık As (Balkaş gölü), Askan, Kanaz/Azkan/İya/-Nova/kırım, Kanaz (Kafkasya'da tarihi bir yer adı).

Askanaz// Azkanaz// Erkanaz (18) : Aşkenaz, M.Ö. binli yıllardaki kaynaklarda kavim adı, Eskinaz (para birimi, parça şekli ve ad ) Erkinaz (ad) As Tubas: Astavanus M.Ö. 1500 ile 700'lü yıllara kadar merkezi Anadolu hat yazılarında kullanılmış ad (19).

Böylece "As" veya "Az" terimlerinin Gobustan'da yazı ve işaretlerle ifadesine de (Şek.1 bo: 1-2) rastlamaktayız. Buradaki insan figürlerinden başka , "as kan" ve "as er" anlamlarını ifade eden yazılar da vardır. (Şek. 1 no:3-4, 5-7-8 ). As Tub anlamı (Şek. 1 no: 6) ise, ilk Asların vaktiyle Gobustan'ın ilk sakinlerinin olduğunun ispatıdır.

Burada " As Tublar" dan sonra (tahminen M.Ö. 10.000-8.000'li yıllar ) ise Azerilerin çok eski yaşayış yerlerine, hatta hiyeroglif yazılar vasıtasıyla onların kayalar arasındaki daimi unvanlarına da rastlamak mümkündür.






Gobustan'daki  "Ana Zaga" nın girişindeki bir sıra figürler ve işaretlerle birlikte as er (Şek. 5 no.1 ) ve az er (Şek. 5 no.2 ) etnonimlerinin yazılışı bunun canlı bir isbatıdır. Muhtelif kayalarda askan ve azkanın hiyeroglif ve hayvan (teke,  boğa) figürleri aracılığı ile aksettiği de görülmektedir. Bu figürlerin çoğunun, anlamı olan yazı örnekleri olduğu anllaşılmaktadır. Yazılı dere (kaya 24 figür 15) " az damgası ile beraber teke suretinin birliğini (Şek. 5 no: 3) "azkan" ("Azların hanı") olarak okumak mümkündür. Böyle ifade tarzına, aynı derede bulunan 15 no'lu kayada "az" damgasının yukarda ve tekenin ondan aşağıda verilmiş tasvirinde de (Şek. 5 no:4) rastlanmaktadır. Kayalarda ardarda dizilmiş boğa, inek, cönke figürlerinin bazı grupları (büyük taş, yukarı yer, kaya 45) er as kan, kanaser, aserkan (Şek 5 no: 5,8 ) anlamlarını ifade etmektedir. Bu fikrin doğruluğunu zengin yazıları ile seçilen yazılı dernin 47 no'lu kayası üzerinde iken. "az" damgası ideogram ve insan figürlerinin anlattığı "az kan er" (Azları yiğit hanı) (Şek 5 no: 6) karmaşık işaretler grubu da onaylamaktadır. Bu unvanda (Kaya no : 143 ) insanı hayrete düşüren ve "az kan az" (Şek. 5 No: 1) okunuşunu doğrulayan biri yine ard arda üç işaret ile ifade edilmiştir. Buradaki işaretleri çeşitli kaynaklara göre, "as", "kan" v e"az" şeklinde okumak mümkündür. Ancak geniş bir açıklamaya ihtiyaç olan bu konuyu küçük biir makaleye sığdırmak zordur.




Gobustan'ın esas vazife adlarından olan "as kan" ı (Asların hanı) insan şekli ve as hattı aracılığı ile belirginleştirmek mümkündür. (Şek: 2 no: 1) M.Ö. 8.000-70.000'li yıllara ait olduğu söylenen (20) bu figürün benzerine başka hiçbir yerde rastlanmaz.

Kayaları defter gibi kullanan eski müellifler çeşitli kavimlerin "aserkan" ını veya "azerkan" ını ifade etmek için çeşitli işaretlerden, figürlerden, hiyeroglifklerden v.s. yararlanmışlardır. Gobustan'da aynı hiyeroglifin kullanılması ile üç unsurun; "aserkan" (Şek 5 no:8) ve "Azerkan" anlayışını (Şek. 5 no:9)  ifade etmesi söylediklerimizi bir daha doğrulamaktadır. Küçük Dağ'da (Gobustan) "firuz-2" deki 19 no'lu kayada (21) "er as kan" anlayışı insan figürü ve hiyerogliflerle (Şek. 5 no: 10) ifade edilmiştir.

İlk Türkler kendi atalarının Bozkurtla (Askurt) ilgili olduğunu düşünmüşler, M.Kaşgari (XI.asır) onu "as börü" (22) diye adlandırmıştır. Oğuzlar arasında "as kurt" olarak tanınmış olan bu muhteşem mitolojik kült çok büyük bir siyasi anlam kazanmıştır. Şimdi Kurdaspur adıyla Hinditan'daki şehir ve vaktiyle Kür sahilinde "Askurt" ve "Azgur" adıyla tanınan şehir şüphesiz ki askurlarla ilgilidir. Azerbaycan'da "Gurdlar Köyü" (Berde Agdam), "Gurt Tepesi, (Ağçabedi) büyük bir ihtimalle askurdun şerefine bu şekilde adlandırılmıştır.

Tarasaban (Dağıstan) halılarında iki taraftan yüzyüze dayanmış askurt şeklinin ortasında "kan" damgası (Şek. 3 no:11) "as kan as" anlamını bilfirmektedir. Bu da Gobustan ananesinin devamı olarak dikkati çeker.

Sağ tarafında iki as hattı olan ve kalabalık insan figürlerinin artasında oturak biçiminde tasvir edilmiş ( Şek. 2 no: 2) şekil, "aas kan" anllamını doğrular. B.Kaşgari iki doğru çizgiyi iki "a" ile(aas) okumanın daha iyi olacağını belirtir (23). İ.M. Caferzade bu şekli M.Ö. 3.000'li yıllara kadar dayandırır (24).
Eski Assam ve Oriya (Hindistan) kavimlerinin de dilinde uzun a (aa) işaretleri ile gösterilmiştir (25).



As yazısı binlerce yıl, ilk önceleri insan, sonraları ise hayvanların, daha sonra büyük evlerin, sarayların, dini tapınakların, bazen bir, bazen de her iki tarafına getirilmiş ve çeşitli anlamlar bildirmiştir.

Gobustan'daki "as kandan" (Şek. 2 no:1) başka M.Ö. 3.000 - 2.000'li yıllara ait olduğu sanılan (yazılıdere, 24 no'lu kaya figür no:4) ve "as er" (Şek. 2 no : 3) olarak okunan siluetin paralellerine Uhtasar'da (Ermenistan) rastlamaktayız. (Şek. 2 no: 4,5,6,7). Şunu da belirtelim ki as yazısı bir kaide olarak figürlerin sağ tarafında olur. Bazen bu yazı sol tarafta da olsa (Şek 2 no : 3,6,8,9)  hiçbir anlam değişikliğine sebep olmaz. Bir as yazısı bir ideogram ilavesiyle (Şek. 1  no: 3,4,5,6,7,8) (26) "as er" , "as tub" v.s. anlamlarını verir.

İ.Y. Kraçkovski "İbn Fadlan'ın Volga'ya seyahati" adlı esere yazdığı açıklamalarda bu işareti (Şek. 1 no: 6) iki dünya sahibi peygamberlerin ve resullerin mühürü diye adlandırır (27). Bununla birlikte bu işaretin tav (tub)- yer, güneş (ant), dünya anlamında kullanıldığına dair kayıtlar başka  kaynaklarda da vardır. As yazısının yaratıcı köklerden olduğu aynı zamanda taş üzrinde yazı örneği örneği olarak M.Ö. 10.000-8.000 yıllarına ait olduğu Gobustan'daki yazılardan anlaşılmaktadır.Çünkü böyle ikinci bir ideograma başka bir yerde hala rastlanmamıştır. ancak yazıların taşa geçirilmesini M.Ö. III. yüzyıla götüren alimler de vardır (28). As yazısı bu görüşün tutarlı olmadığını göstermektedir.



İdeogramların, büyük binaların sağ ve sol taraflarında kullanılarak (Şek 3 no: 1,2,3,4,5,6) "as eb" // "eb as"; "aas eb" //"eb aas" (29) //"ab aas"(30) aynı şekilde " as tam as" (Şek 3 no: 6) "as kan as" (şek. 3 no: 7,8) ve "as tub as" (Şek. 3 no: 9) gibi anlamlarını bildiren bu yazı M.Ö. binli yıllarda Midiya işaretleri (şek. 3 no:7) (31) tunç devrine ait at figürü (minkeçevir) üzerindeki kapalı kapta  (Şek. 3 no: 10) (32) Orta Asya (Özbekistan) mimari abidelerinin üzerinde (Şek. 3 no: 8) (33) aynı anlamlaarı aksettirmektedir.Son tunç devrine ait balta (Abhaziya) üzerindeki bu işaretlerin (Şek. 3 no: 12) D.S. Bjaniya   M.Ö. VIII-VI. asırlara ait olduğunu iddia eder (34) burada "as" sözünde s>z değişmesi sonucunda "as kan as" , "az akan az" olarak okunmmuştur. (Şek. 3 no: 11). Midiya devri alfabelerinde "as" ile "az"ın benzerliğini ve yakınlığını bu örneklerden de görmek mümkündür. (Şek. 3 no: 13-14). M.Kaşgari de "az" sözünün "as" olarak söylenmesini normal saymaktadır (35). Böylece Aslar Kafkasya'da ve özellikle Nahçivan'da , Kazah'da Kelbeçer'de, Golbustan'da v.s. yerlerde kendilerinin ilk yazı medeniyetlerini de M.Ö. tahminen 10.000-8.000'li yıllarda yaratmışlardır. As yazısı ve damgası eski dünya yazı medeniyeti tarihinde de ilk örnek olarak dikkati çekmektedir.

Damga, işaret, piktograf ve hiyerogliflerin transkripleri ve okunuşları onların (Asların) kayıtsız şartsız bir Türk kavmi olduğunu doğrulamaktadır. Biz ayrıca şunu da belirtmek isteriz ki bu yazıda sadece asların (azlar) adını koruyup saklayan birçok işaret ve damgalardan ikisi ve onların iştiraki ile meydana gelen bazı figürler hakkında bilgi verdik. Bunların çok ve çeşitli olduğunu bir kez daha hatırlatmakta fayda vardır.

"Azerbaycan", "Özbek", "Oğuz" , "Çuvaş", "Hakas", "Karagas", "Tuva", vv.s. gibi kavimlerin kökeninde esas unsur olarak duran Asların, Gobustan kayaları üzerindeki esli medeniyet örnekleri, bu halkın tarihini öğrenmek için en güvenilir kaynaktır. 

Ç.İ. Ceferov
Türk Kültürü Dergisi Sayı 305


(*) Bu makale " Türk Dillerine Dair Etimoloji ve Tarihi-Morfoloji Tedkikler" (Bakü 1987 ) adlı kitaptan alınmış ve Türrkiye Türkçesine Bilgehan A.Gökdağ tarafından aktarılmıştır.
(1) T. Bartbol, Osnovi, deşifroski pismennosti ostroya Pashi, Taynı drevnih pısman, M. 1976, s. 546.
(2) a.g.e.
(3) a.g.e.
(4) W. Barthold, Soç., T5, M. 1968, s.42.
(5) R.G. Kuzeev, Proishojdenie Başkirskogo Naroda M. 1974, S. 229.
(6) R.G. Kuzeev, Proishojdenie Başkirskogo Naroda M. 1974, S. 229.
(7) Bu işaretlerin grubunu S.Y. Malov " as" etnonimini bilmediğinden "ters" ve "türges" gibi okuyor. Eniseyskaya pısmennost Tyürkov M. LI 1952,  S.67.
(8) N.M. Velihanlı, 9-12 Esr Ereb Coğrafiyaşünas Seyyahları Azerbaycan Haggında, Bakı 1974 S. 111.
(9) T.İ. Sultanov, Koçevıe Plemena Priaralya v 15-18 vv M. 1982. S. 38.
(10) G. Aydar ov. Yazık Orhanskih Pamyatnikov Drevne Türskoy Pısmennosti ıx Veka Alma-ata 1972 s. 106.
(11) N.M. Velihanlı age s. 111.
(12) N.M. Velihanlı age s. 116.
(13) S.G. KKlyaştornıy Drevnetyürskie runiceskie pamyatkini M. 1964, a.g.e. s. 130
(14) N.M. Velihanlı age s. 130.
(15) Zemledelie İ. Skotovodetvo u abhazov Tbilisi 1986, s.139.
(16) Bu köy Ermenistan ile Sederek köyü arasında Arezdeyandan (Yeraş) Yukarıda kurulmuş ve bu köyün ahalisi ovayı terk etmiştir.
(17) Bu yazıyı yazan da Sederek köyündeki Aşnı aşiretindendir.
(18) "Askan Az" kavim ve ülke adına 9-10. asırlarda yaşayan ermeni tarihçisi İ. Drashanakertsin "İstorya Armenii" (Erevan 1986 s. 47) eserinde de rastlıyoruz.
(19) İ.E. Gelb. Opıtİzuçeniya Pışma. M. 1982 s. 116.
(20) İ.M. Djafarzade Gobustan Naskalnie izobrajeniya, Bakü 1973 s. 158
(21) Gobustan'a ve Şeengardağı'na ait kaya resimlerini bize veren arkeolog C. Rüstemov'a müellif minettardır.
(22) M. Kaşgariy Devanü lugat-i't Türk Taşkent 1960, s. 72.
(23) a..g.e.
(24) İ.M. Djafarzade a..g.e. s. 171
(25) Ç.Loukotka, Razvitie Pisma M. 1950 s.208 Tşb.34
(26) Hintli alim P. Merici as yazısı ile insan figürünü belirtiyor. (Taynı Drevnih Pısmen ) M.1976, s.493. Lakin birinci figürü (ş.2no:8) "as er" ikincisini ise (ş.2. no:9) "as kan" okumak daha doğrudur.
(27) İ.Y. Kraçkovskiy Puteşestvie ibn fadlana Po Volge M.L. 1939
(28) Ç. Loukotka a.g.e. s.240
(29) Asların ülkesinde eski zamanlarda efes adlı yer de varmış.
(30) Abas kalası Efioniyada Aseb, Hindistan'da Assam ştatı kiç şüphesis aseb ve abasla ilgilidir.
(31) İ.Aliyev, İstoriya Midii T.1.Bakü 1960 Tabl.. 2
(32) Azerbaycan Tarihi Müzesi, Bakü 1973
(33) Semergend Şahı-Zinde Turkan Aka Mavzoleyi (1371/72)
(34) D.S. Bjaniye İnkarustirovanniy Topor iz sela Djirhua Arheologiçeskie otkritiya v Abhazii v 1981-1982 99 Tbilisi 1985 s.18Tabl. 5111
(35) M. Kaşgariy a.g.e. s. 109
Gobustan Azerbaycan Reviewed by Türk Asya on Pazartesi, Mayıs 05, 2014 Rating: 5

Hiç yorum yok:

Türk Asya - Asian Turkish, Тюрки России © 2014|Bazı Hakları Saklıdır.
>5846 Numaralı Kanun Gereği Gizlilik ve Kullanım Şartlarını Okuyunuz.|Künye

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Blogger tarafından desteklenmektedir.