Macarca İle Ortak "Ede" Kelimesi



MACARCA İLE ORTAK EDE KELİMESİ

      Eski Anadolu Türkçesinde ‘Ede’ kelimesi kişi adı olarak kullanılmıştır ve en meşhuru olarak Şeyh Ede Balı’yı biliriz. İsim çeşitli Osmanlı kaynaklarında Ede Bâlî’nin yanında, Ata Bâlî ve Ede Şeyh biçimlerinde de geçer. O dönemin Bektaş, Bayram gibi diğer isimlerinde görüldüğü üzere, kelimenin Türkçe olduğunu düşünmenin aksini gerektirecek bir durum bulunmuyor. Bu ismin halk arasında Osmanlı’nın ilk dönemlerinde de kullanıldığı anlaşılıyor.

      Aynı isim eski Macarlar arasında da kişi ismi olarak kaydedilmiştir. Erken dönem Macarların isimlerinin yaygın şekilde Türkçe oluşu, bu durumu yakından incelemeyi gerektiriyor. İsmin Macar kaynaklarındaki dikkatli bir incelemesi, Türkçedeki isim ile kökteş olduğunu akla getirmektedir. Üstelik bu ismin kaynağında bulunan ed- fiili ve ed kelimesinin bir dönem Macarcada da kullanıldığının izlerine rastlamak mümkündür.

        1285’ten hemen önce bir Macar yıllığı (Gesta Hungarorum) yazan Simon Kézai’ye göre Atilla’nın Roma imparatorunun kızından olan oğlu Csaba’nın Edemen ve Ed adında iki oğlu vardır. Avrupalı kavimlerle savaşta Csaba ağır bir yenilgi almış ve İskitya’ya çekilmiştir. Annesi Harezmli olan Edemen, Hunların (Macarlar) Panonya’yı (bugünkü Macaristan) ikinci fetihlerinde maiyetiyle beraber tekrar bu ülkeye gelirken, kardeşi Ed doğuda, İskit ülkesinde kalır.

       Bu eserden 80 yıl kadar önce yazılan ve yazarının isminin sadece baş harfini bildiğimiz diğer bir Gesta Hungarorum, kendisinden Kalán ve Kolsoy uruklarının türediği Und/Undu oğlu Ete/Ethe adında bir Macar önderden bahseder.

      Diğer Gesta’daki ikilemeyi tekrarlayan bilgiyi ise Macarlar değil, Kumanlarla ilgili verir. Tıpkı Macarlar gibi onların da yedi beyi vardır ve ilk üçünün isimleri Ed, Edum/Edumen ve Etu’dur.

     Kumanca isimler açık ve kolay şekilde Türkçe bir kökenle açıklanabiliyor, Arpad, Almuş, Bulcu, Geuça (< Yabguca), Künde gibi pek çok Macar kişi isminin Türkçe kökenli oluşu, bunları da Türkçe bir kökte arama ve dolayısıyla Şeyh Ede Balı’nın isminin yanına koyma konusunda cesaret veriyor

      Türkiye Türkçesinde ede kelimesi başlıca, ‘yenge’ ve ‘büyük kardeş, ağabey’ anlamlarına gelir. Eski Anadolu Türkçesinde ‘büyük birader’ olarak kayda geçmiştir. Kökteş olmasını düşünebileceğimiz ece kelimesi ise ‘reis, ulu, ileri gelen’ olarak verilir

     Bugün Macarcada Kálmán biçiminde kişi adı olarak kullanılır. Başkırt ve Türkmenlerde Kalman adında bir oymak vardır. Mardin yöresinin Türkmen aşireti Kolumanlar da buna katılmalıdır.


Doç. Dr. Osman Karatay
Makalenin tamamı : http://tdid.ege.edu.tr/files/dergi_12/OsmanKaratay.pdf

Macarca İle Ortak "Ede" Kelimesi Reviewed by Türk Asya on Çarşamba, Nisan 02, 2014 Rating: 5

Hiç yorum yok:

Türk Asya - Asian Turkish, Тюрки России © 2014|Bazı Hakları Saklıdır.
>5846 Numaralı Kanun Gereği Gizlilik ve Kullanım Şartlarını Okuyunuz.|Künye

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Blogger tarafından desteklenmektedir.