Motifler


Kutsal sembol “Kare”

     Kare, İskitlerden beri eski Türk kültüründe kutsaldır. Türkler cennetin kare biçiminde olduğunu düşlemişler, eski deyişle tahayyül etmişler; bu biçimi zamanla gökyüzünden
dünyaya ve cennet gibi kutsamak istedikleri yurtlarına da yansıtmışlardır. Onun için, dünyanın ve yurtlarının dört kenarlı, dört köşeli olduğunu düşünürler. Hatta pazırık halısını, orta karelerini süsleyen sekiz kollu yıldıza çok benzeyen bir imle simgelemişlerdir. Söz konusu imi, Asya ve Avrupa Hunları ile Macaristan’daki Avar Türklerinin bir sosyal seviye işareti olarak demir tokalarına taktıklarını biliyoruz. Bu simgenin, Kök-Türkler ile en yakın atamız Oğuz Türklerinde adı vardır. “Tört Bulung”, Orhun Anıtlarından Bilge Kağan ve Kül-Tiğin yazıtlarında dünya tanımlanırken dört kez geçer. Sekiz kollusuna da Oğuzlar “ Tört Bulung Sekkiz Bucgak” yani “Dört Köşe Sekiz Bucak” demişlerdir. Macar Türkoloji Uzmanı Janos Harmatta, Asya Hunlarında bu imin, gök ve yerdeki dört yönü karşıladığını söyler. Rus Türkologlarından Andrei Zatneprovsky de Hun ve Avar Türklerinde kesinlikle göğü simgeleyen bir evren imi olduğu görüşündedir. Söz konusu motif süsleme amacıyla halıda bir nilüfer çiçeği biçiminde üsluplaştırılmıştır .

“Dört Köşe Dünya” eski Türk inançlarında hâkimdir

      Eski Türklerin dünyayı dört köşe olarak düşündüklerini çeşitli kaynaklardan ve özellikle Türk söylencesi ile Türk masallarından anlıyoruz. Nitekim Türk bilimcimler, yüzyıllardır Sibirya’nın ıssız tundralarında dış etkenlerden uzak yaşadıkları için en eski Türk inançlarını yaklaşık bin yıldan beri koruyabilmiş olan Yakut Türklerinin yakın zamanlara kadar “dört köşeli bir dünya”’ya inandıklarını yazarlar. Eski Türklere göre dünyanın “Tört Bulung”, yani dört köşe ve dört kenarlı olduğunu Orta Asya halkbilimi de gösteriyor. Radloff bunun çeşitli örneklerini saptamıştır. Kök-Türk yazıtlarında da o zamanki dünya toplumları tanımlanırken yine “Tört Bulung” daki, yani dört köşe ve dört yandaki budunlardan söz edilir. Asya Hunlarının devlet örgütünde de imparatorluğun dört yanı için dört önemli memuriyet varmış. Batı Türklerinin oyma harfli yazıtlarında görülen imlerin çizimleri, daha önceleri sarmat aynalarında ve sarmatlardan önce geç ve erken Hun dönemlerine ait Hun ayna ve kılıç askılıklarında kullanılmıştır. Uzmanlara göre eski Türk damgalarından kaynaklanan ve Türklerin “Tört Bulung” düşüncesini simgeleyen bu imler, pazırık halısının orta alanındaki motifi andırıyorlar.

Müslüman sanatçılar için de kutsal sayılan Göktürklerin “Bulung” motifi

      Göktürklerin “Bulung” dediği motif Müslüman sanatçılar için de kutsaldır. Konya Mevlânâ müzesinde bulunan 13. yy halısındaki bu yön işareti ve aralardaki Allah’ı hatırlatan yıldızlar, son dönem İplikçi Camii halısında da görülür. Orta Asya dokumalarındaki “Tört Bulung” simgesi günümüzde Ezine halılarında yaşatılmaktadır. Çok eski bir Türk düşüncesi olduğu anlaşılan bu dört köşe, dört yan kavramı bugünkü Türkçemizde de “dünyanın dört bucağı” deyişiyle hâlâ yaşamaktadır. Dört köşe deyimi Türk halk edebiyatında da dünyayı ifade eder. Tarih uzmanları eski Orta Asya kültüründe karenin oturulan kapalı bir yer, simgesel dilde de yurt ve kent ya da surlarla çevrili kale anlamına geldiğini saptamışlardır. Bunun doğal bir sonucu olarak, İskitlerden sonra Hunların, Kök-Türklerin ve Uygurların da yurtlarını kare biçiminde düşündüklerini, artık zamanımızda örnekleriyle biliyoruz.

Mehmet Aşçı
Türksoy Dergisi
Motifler Reviewed by Türk Asya on Pazartesi, Mart 03, 2014 Rating: 5

Hiç yorum yok:

Türk Asya - Asian Turkish, Тюрки России © 2014|Bazı Hakları Saklıdır.
>5846 Numaralı Kanun Gereği Gizlilik ve Kullanım Şartlarını Okuyunuz.|Künye

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Blogger tarafından desteklenmektedir.